अर्धे शरीर म्हणजे कमरेपासुन वरचा भाग माणसाचा आणि त्याच्या खालील अर्धा भाग घोड्याचा, अशी वैशिष्ट्येपुर्ण शरीररचना असलेले एक पात्र तुम्ही नार्निया या हॉलिवुड चित्रपटात पाहिले असेल. हॉलिवुड ने अशा पध्दतीने प्राचीन साहित्यातील अनेक ग्रीक, युनानी, रोमन देवीदेवतांना सिनेमांमध्ये तरी मुर्त रुप दिले आहे. सिनेमांमधील अनेक कथा या मुळ प्राचीन साहित्यामधुनच घेतलेल्या असतात किंवा त्यात थोडेफार बदल केले जातात. अशाच एका प्राचीन ग्रीक साहित्यातील वैशिष्ट्यपुर्ण योध्दा वीराविषयी आपण आज माहिती करुन घेणार आहोत. या प्रकारच्या प्राण्यास सेंटॉर असे म्हंटले गेले आहे प्राचीन ग्रीक कथांमध्ये. सेंटॉर म्हणजे अर्धे शरीर मनुष्याचे व अर्धे घोड्याचे. जशी मनुष्य, देव प्रजात मानली जायची तशीच सेंटॉर नावाची एक प्रजातीच मानली गेली आहे. या प्रजातीमधील सर्वात हुशार, प्रगल्भ म्ह्णुन प्रसिध्द असणार सेंटॉर म्हणजे कायरन किंवा कायरॉन (Chiron).  सर्व सेंटॉर प्रजाती त्यांच्या जंगलीपणा विषयी प्रसिध्द होते. मद्यपी, वासनांध, दारु पिऊन गोंधळ घालणे हा  सेंटॉर प्रजातीचा नेहमीचा उद्योग असायचा. परंतु कायरन मात्र या सर्वापासुन भिन्न होता. त्याचे बालपण देखील सेंटॉर प्रजातीपासुन लांब व्यतीत झाले. तो बुध्दीमान, तर्क करणारा, सुसंस्कृत, प्रेमळ स्वभावाचा होता. याचे कारण म्हणजे कायरन हा क्रोनस या आकाशीय पिंड व समुद्र कन्या यांचा पुत्र असल्याचे ग्रीक पुराणांमध्ये लिहिले आहे. त्यामुळेच त्यामध्ये सामान्य सेंटॉर पेक्षा वेगळे गुणविशेष होते. एक कथा असेही म्हणते कायरन आणि –हीया पती पत्नी असुन ते आकाशीय पिंड देवता असतात. –हीया एक असमाधानी पत्नी असुन, सदैव ईर्ष्या, वाद विवाद, भांडणे यामध्येच लिप्त असायची. तिच्यापासुन स्वःतची सुटका करुन घेण्यासाठी कायरन ने स्वःतला सेंटोर मध्ये रुपांतरीत केले. पुढे त्याने जेसन या एका राजघराण्यातील, परंतु पिडीत युवकाचे गुरुपद स्वीकारले. जेसन ची कथा देखील रोचक आहे. जेसन ला त्याच्या वडीलांचे साम्राज्य, की जे चुलत्याने बळकावलेले असते, ते पुन्हा प्राप्त करायचे असते व वडीलांच्या फसवणुकीबद्दल चुलत्याचा बदला घ्यायचा असतो. चुलता जेसन ला एक अट घालतो व एका अशक्य प्राय कामगिरीवर पाठवतो. ही कामगिरी असते सोनेरी लोकर आणण्याची. चुलता अशक्य कामगिरी देतो व म्हणतो की तु जिंकलास तर राज्य तुला मिळेल आणि हरलास तर तुला मृत्यु मिळेल. या जेसनला सोनेरी लोकर आणण्यासाठी खुप प्रवास, युध्दे करावी लागणार असतात. प्रवास सुखरुप व न चुकता करता येण्यासाठी कायरन त्याला आकाशातील धनुर्धर म्हणजेच सॅजिटेरीस व सेंटॉरस या तारकासमुहांचा उपयोग करुन दिशा ज्ञान देतो. आणखी एक ग्रीक परंपरा येते, त्यामध्ये आकाशातील धनुर्धर म्हणजे सेंटोर नसुन सटायर नावाचा एक विचित्र प्राणी दाखवला आहे. या प्राण्यास घोड्यासारखी शेपटी व घोड्यासारखेच कान असतात. याचे एक वैशिष्ट्ये असे की हा याचा पौरषावयव नेहमीच उत्तेजित आहे असे सांगण्यात येते व तशाच प्रकारच्या वर्णनावर आधारीत त्याच्या प्रतिमा , मुर्त्या देखील बनवलेल्या आहेत. हा सटायर म्हणजेच आकाशातील धनुर्धर असुन, तो धनुर्विद्येचा देवता मानला गेला आहे. धनुर्विद्येचा शोध त्यानेच लावला. यासाठी त्याने झिऊस देवाकडे साकडे घातले की त्याला आकाशामध्ये स्थान दिले जावे जेणे करुन तो सर्वांना धनुर्विद्येचे प्रशिक्षण आकाशातुन देत, जोपर्यंत ब्रह्मांड आहे तोपर्यंत देत राहील. भारतामध्ये , भारतीय ज्योतिषींनी यास धनुर्धर असे न पाहता फक्त धनु असे पाहिले. भारतात या राशीस धनु राशी म्हंटले गेले आहे. या राशीमध्ये दोन नक्षत्रांचा (२७ वैदीक नक्षत्रांपैकी) समावेश केला जातो. पुर्वाषाढा व उत्तराषाढा. पुढच्या वर्षी आपण या दोन्ही नक्षत्रांविषयी अधिक माहिती घेउयात. धनुर्धर किंवा धनु आकाशामध्ये ज्या दिशेला आहे, ती दिशा, तो भाग आकाशातील सर्वात जास्त तारे असणारा भाग आहे. धनुर्धराच्या बरोबर मागे, खुप दुर आकाशगंगेचे केंद्र स्थान आहे. यालाच गॅलॅक्टीक सेंटर असे म्ह्ंटले जाते.   आकाशाचा हा भाग निहारीका (नेब्युला) असंख्य छोटे मोठे ता-यांनी भरलेला दिसतो. आपली सौरमाला, आकाशगंगेच्या केंद्राभोवती फिरते आहे. ते आकाशगंगेचे केंद्र धनुर्धराच्या मागे, खुप दुरवर आहे. हे गॅलॅक्टीक सेंटर नैऋत्य आकाशात पाहण्याची संधी अजुन फक्त एक महिनाभरच आहे या वर्षी. ते ही सुर्य मावळ्यानंतर लगेचच. आकाशामध्ये या दिवसांत, म्हणजे नोव्हेंबर मासात, जर आपणास धनुर्धर पाहायचा असेल तर, आपणास नैऋत्य (दक्षिण-पश्चिम) दिशेला, सायंकाळी सात वाजे नंतर पहावे लागेल. वृश्चिक मावळल्यानंतर त्याच्या शेपटातील ता-यांच्या थोडेसे वर, डावीकडे आपणास आकाशातील धनुर्धर दिसेल.  रात्री नऊ पर्यंतच आपण धनुर्धर पाहु शकतो. आधुनिक खगोलशास्त्र यास चहाची किटली म्हणुन पाहते. तरीही नाव मात्र जुनेच म्हणजे सॅजिटेरीयस हेच वापरले जाते. उगवताना धनुर्धर पाहायचा असेल तर जानेवारी फेब्रुवारी पर्यंत वाट पहावी लागेल. जानेवारी फेब्रुवारी मध्ये रात्री अकरानंतर हा उगवताना दिसतो. जेव्हा धनुर्धर आग्नेयेला उगवतो त्याच सुमारास पश्चिमेला वृषभ मावळतो. त्यामुळेच यास वृषभहारी असे ही म्हणतात.      
stargazing near pune
प्राचीन भारतीय साहित्य किंवा आख्यायिका, दंतकथांमध्ये या सर्प व सर्पधराची कथा न येण्याचे कारण असे असेल की भारतीय खगोल शास्त्रज्ञांनी कल्पिलेल्या २७ (वेदकाळात २८) नक्षत्रांच्या पट्ट्यात हा तारकापुंज येत नाही. अत्यंत प्रगत असणा-या भारतीय खगोल शास्त्रामध्ये पृथ्वी, सुर्य व इतर ग्रहांच्या अभ्यासाने कालनिश्चय करुन कालगणनेची सुत्र मांडली. कदाचित हजारो वर्षांपुर्वी बनवलेली ही सुत्रे आज ही तितकीच उपयोगाची आहेत. त्यामुळे निव्वळ कथा कल्पना विस्तार की ज्याचा खगोलशास्त्राशी काही संबंध नाही अशा गोष्टी भारतीय खगोल शास्त्रामध्ये खुप कमी प्रमाणात आढळतात.
Stargazing near Pune
Hey all, Hope you have enjoyed this monsoon to its full. Well, there way too much around Pune to explore in monsoon. If you don’t know yet what all things you must do when in Pune, keep reading our blogs and listen to our events all the time so that you would know whats happening around Pune. As we have reached the end of monsoon this year, now is the time to Lie back and look up. Yes i mean it. We literally should lie on our back and keep our eyes high up in the deep dark sky above.  And you know what? this is the best time to stargaze. Why? because the rains have just stopped and it also have cleared, wiped down all the dust in the atmosphere and that’s why we get to see even the faintest of the celestial objects with our naked eyes. But to do so, you must move out of the city and find some place where there is no light pollution at all. Light pollution affects stargazing great way. See some photos taken of same portion of night sky from different area, and you will then realize how important it is to get in some dark places. In this series of articles, I will share a some interesting stories from the deep dark sky of the stars and the constellations. Each culture in the world has seen some figures in the star patterns and they associated some really very interesting, some times funny, sometimes outdated stories. Yes these stories might seem obsolete now a days to us. However our ancestors, may be thousands of years ago have already figured out the great knowledge, which now we call as scientific discoveries. My objective is to make you aware of different aspects of astrology and not get into any sort of arguments over past, history or mythology. Lets start then. Our first Tell-a-tale is of The great Scorpius. Ohh, you must have recollected the movie, The Scorpion King. Right? Yes. Hollywood has used the celestial objects very creatively in movies. We can see many sky objects as living beings or even gods in such movies. May be in some other article i will  write/list names of all such great sci-fi movies which awakens curiosity to know the universe far better way. Let’s not off track ourselves now.  You have got only a few days left to see the great Scorpius in the night sky. Because after some days, we wont be able to see this constellation in the sky. And you might will have stay awake till late night or even early morning to see it. Where to Scorpius in the sky these nights? We gotta look south-west, just above the horizon and can see this constellation almost parallel to the horizon. See the picture below. Increase brightness of phone and flip the phone to see bigger image. Letter S in red means south direction and keep looking toward west (your right) and you can see Scorpius (inverted question mark, parallel to the horizon) Got it? Each constellation in the sky is mere an arrangement to standardize the process so that everybody could refer to the same group of stars, when a name is uttered. Zodiac signs and constellations are same things. But these two are way apart. Astrology and astronomy are two different things. We are not going to talk about astrology in these articles and even later. We focus on astronomy -the science. What time to look for this constellation? These days and coming a month may be, we look for Scorpius around 7 or later in the evening. As the sun sets, and it starts getting darker, the stars in this constellation start illuminating. (Avoid city light – hope you remember this also) Orion is considered as the God of Hunting Greek-o-Roman civilization. And being really apt at his hunting skills, Orion get over confident and declares that he is going to hunt down all the animals form Earth. Mother earth, also a Goddess, named as Gaia, concerns about this and sets Scorpius in the pursuit of killing Orion. Scorpius bites Orion on his leg and Orion starts running. Scorpius chases him and chases and chases. The chase is never ending. The chase is still going on. This is a great Greek myth to explain why these constellations are separated in the night sky. And that’s how mother nature saves all the animals on Earth. In another version, Orion get overconfident and declares himself as the best hunter of all the Gods. Artemis another goddess of hunting and especially Goddess of health and beauty and virginity i women. She feels inferior of the claim. She feels being rejected. So she orders Scorpion to kill Orion. In another version, Her brother Apollo, sets Scorpius to bring down Orion. When the battle between Scorpion and Orion ends, when Orion is brought down, Apollo allots places to both of in the heaven, and at opposite side of the earth.  There isn’t any tale associated with Scorpius in Indian scriptures. The idea of constellation is adopted Indians from the Greek-Roman cultures. This idea was brought to India to introduce Indian version of Astrology. However Astronomy was very well studied by Indians since Vedic period. We will look into such references also in coming articles. One more very important thing about Scorpius is the fact that, it makes a wonderful view while rising up.  You can the brightest star in Scorpion. This star looks reddish. In Indian astronomy, we call this star as Jyeshtha. Jyeshtha means the elder. Why would Indian scholars have named it Jyeshtha? The reason is they thought or found out that this particular star is bigger may be biggest. And you know what modern astro-physicists say about this star? This star is 700 times the diameter of our very SUN, large enough to engulf the orbit of Mars, if the solar system were centered on it. Interesting ! Isn’t it? How could Ancient Indian  scholars have come
आकाशातील विंचु
आपल्या भागातुन, सध्या सायंकाळी ७ च्या सुमारास दक्षिण दिशेला, क्षितिजीच्या थोडेसे वर, अंधारत असताना या नक्षत्रातील तारे चमकु लागतात. व पुढ्चे २ ते अडीच तासच आपण हे नक्षत्र आकाशामध्ये पाहु शकतो. नंतर हे मावळते. खालील आकृतीमधील इंग्रजीमध्ये Scorpius असे लिहिलेले जे आडवे झालेले नक्षत्र दिसते आहे तेच वृश्चिक नक्षत्र होय.
हुप्प्या – The Symphony of Emotions
A Team outing with a difference @ Nisargshala
Blog posts & Event Alerts

Recent Articles
  • In Astronomy, STar gazing
    निसर्गशाळा येथे दहा इंच व्यासाचा मुख्य आरसा असलेली दुर्बीण आहे. यातुन आपण गुरुचे उपग्रह पाहु शकतो, गुरु ग्रहावरील वादळ पाहु शकतो, अनेक दुरस्थ तारे, तारकापुंज पाहु शकतो, चंद्र तर इतका सुंदर आणि स्पष्ट दिसतो की त्यावरील खड्डे नसुन महाकाय विवरं आहेत, दया आहेत, त्यांना खोल असे कडे आहेत. एकदा आपल्याकडे एक खगोल निरीक्षक त्यांची १६ इंच व्यासाची दुर्बीण घेऊन आले होते , त्यातुन त्यांनी मला चंद्रावरील अश्याच एका विवराचा कडा दाखवला. हा कडा पाहताना मला हरिश्चंद्र गडावरील कोकणकडा आठवला. लौकरच आपण म्हणजे निसर्गशाळा बारा इंच व्यास असलेली अजुन प्रगत अशी दुर्बीण घेणार आहोत. […]
  • In Environment
    महाराष्ट्राची वीस जुलै ची सकाळ देखील अशीच एक तीव्र वेदनादायी बातमी घेऊन उजाडली. एक अख्खं गाव, चाळीसेक घरांचे एक गाव, दोनेकशे लोकांची वस्ती असलेले एक गाव, आपापल्या घरात रात्रीच्या झो[एत असलेले एक गाव अचानक एका डोंगराखाली दडपले गेले. माळीण पेक्षा या घटनेची तीव्रता जरी कमी असली तरी भौगोलिक दृष्ट्या दोन्ही घटना सारख्याच आहेत. पुर्वी तळीये, रायगडवाडी या दुर्घटना देखील वेदनादायी होत्या. दरड कोसळणे या क्रियापदाने या घटनांची तीव्रता लक्षात येणार नाही. डोंगर कोसळणे असा शब्द प्रयोग आता आपणास करावा लागेल. या घटनांमध्ये अजुन एक साम्य आहे ते म्हणजे डोंगर कोसळताना मातीचे प्रचंड मोठे ढिगारे उताराच्या दिशेने खाली घसरले व शतकांच वारसा असलेल्या वाड्या वस्त्या उध्वस्त झाल्या. मनुष्यहानी झाली. अनेक कुटूंबांचे आधार संपले, जीवाभावाची नाती संपली. […]
  • In Environment
    म्हणजेच काय तर आपला भारत आणी भारतातील प्रत्येक पर्वत (हिमालय अपवाद) तितकाच जुना आहे जितके पृथ्वीचे वय आहे. येथील मातीचा कण न कण असा का झाला याचे कारण या मातीने इतक्या करोडो वर्षाम्च्या अनुभवातुन हे शिकले आहे की या सुर्यमंडलात, या अवकाशात तग धरायची असेल तर त्यासाठी कसे स्वतःमध्ये बदल केले पाहिजेत. […]
  • In Environment
    पर्यावरण हा शब्द आपल्या कानी पडला की काही जण थोडं थबकतात, काही जणांच्या भुवया थोड्या उंचवतात, काही जणांचे कान अजुन जास्त सतर्क होतात तर काही जणांना काहीही समजतच नाही काय ऐकलं ते म्हणजे नळी फुंकली सोनारे इकडून तिकडे गेले वारे असे काही जणांच्या बाबतीत घडत असते. […]
  • In Music, Tourism
    मग सुरु झाली संगीत रजनी. गायत्री सप्रे-ढवळे आणि कुमार करंदीकर यांनी रसिक श्रोत्यांना एका वेगळ्याच विश्वात , स्वर्गीय सुखाची रेलचेल असणा-या चंद्रमाधवीच्या प्रदेशात नेण्याचा जणु चंगच बांधला होता जणु. हा प्रवास, चंद्रमाधवीच्या प्रदेशाकडे जाण्याचा हा प्रवास संगीत सुरांचाच नुसता नव्हता बर का ! […]